دیجی لند | اخبار دنیای دیجیتال اخبار دیجیتال | اخبار فن آوری

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان

خبری در خبرگزاری ها پخش شده است مبنی بر اینکه:

سنگ روزتا (Rosetta Stone) یکی از مشهور ترین اشیا باستانی تمدن مصر باستان بوده که 218 سال از کشف آن می گذرد؛ پیشتر به معرفی سنگ روزتا خواهیم پرداخت.

حدودا 218 سال پیش در روز 28 تیر ماه سال 1178، سربازان فرانسوی در شهر روزتا (رشید حال حاضر) مصر سنگ سیاهی را که بر روی آن سه نوشته باستانی به زبان‌های مصری و یونانی حکاکی شده بود، کشف کردند؛ این شی باستانی که سنگ روزتا اسم گرفت، بعدها برای رمزگشایی هیروگلیف‌های مصری استفاده شد و شهرتش تا جایی پیش رفت که تا به امروز، محققان تمامی جهان در رشته‌های مختلف از اصطلاح «سنگ روزتا» به منظور توصیف اکتشافی که نقشی بنیادی در دستیابی به پیشرفت و موفقیت ناگهانی در یک عرصه علمی دارد، استفاده می‌کنند.

با اینحال چه چیز دلیل شد که سنگ روزتا تا این حد مشهور شود؟ برخلاف انتظار، پیغام نوشته‌های حکاکی شده تاثیر فراوانی در این شهرت نداشته‌اند؛ با استناد به اسناد موزه بریتانیا، سنگ روزتا بخشی لوحی بزرگ بوده است که بر روی آن حکمی صادرشده از طرف یک شورای روحانیت، به منظور تایید موفقیت بطلمیوس پنجم (Ptolemy V) در اولین سال تاج‌گذاری‌اش با اسم پادشاه، در سال 196 قبل از میلاد، حکاکی شده است.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

یک بازسازی ممکن از لوح اصلی سنگ روزتا

دلیل ارزش این‌ لوح باستانی به نحوه‌ی نگارش حکم صادرشده و حکاکی‌های روی سنگ مرتبط است که در قسمت آغازین نوشته‌ها به شکل هیروگلیف‌های مصری بوده، در قسمت بعدی از حروف دِموتیک یا همان الفبای ساده‌شده مصر استفاده شده، پیشتر متنِ دیگری به روش هیروگلیف می باشد و در آخر هم حکم به زبان یونان باستان نوشته شده است.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

یکسان بودن پیغام و متن نوشته‌ها و اختلاف زبان نوشتاری این امکان را به ژان-فرانسوا شامپولیون (Jean-François Champollion)، دانشمندی فرانسوی داد که هیروگلیف‌های مصری را در سال 1201 شمسی رمزگشایی کند و بررسی و مطالعه تعداد بی‌شماری از متون تمدن مصر باستان را که شامل این هیروگلیف‌ها می‌شدند، ممکن سازد. برخلاف اصطلاح سنگ روزتا که برای بیان پیشرفت زودهنگام و ناگهانی در یک پروسه استفاده می‌شود، روند رمزگشایی نوشته‌های لوح بسیار دشوار بود و تقریبا 20 سال به طول انجامید. پیشتر جزئیات کشف و رمزگشایی این شی باستانی پرارزش را بررسی خواهیم کرد.

کشف سنگ روزتا

سنگ روزتا به وسیله یک افسر نظامی فرانسوی به اسم پپر فرانسوا زاویر بوشا (Pierre François Xavier Bouchard)، در وقتی که ایشان و زیردستانش در حال تخریب دیواری برای گسترش قلعه جولییَن در شهر بندری روزتا بودند، کشف شد. نیروهای فرانسوی به دلیل لشکرکشی ناپلئون به مصر و فتح موقت این کشور، در روزتا حضور داشتند و گروهی از محققان هم که علاقه مند کسب معلومات بیشتر در باب این سرزمین ناشناخته بودند، ارتش را همراهی می‌کردند.

مالکیت سنگ روزتا که یکی از جدی ترین اکتشافات در مدت حضور سه ساله‌ی فرانسه در مصر بود، به مسئله‌ی مهمی در جنگ مبدل شد. بر طبق معلومات موجود در کتاب رمزگشایی سنگ روزتا که به وسیله انتشارات دانشگاه کالیفرنیا در سال 1378 به چاپ رسیده است، سربازان بوشا به سرعت محققان ناپلئون در قاهره را از کشف انجام‌شده، باخبر کردند. لحظه فراوانی از این موضوع نگذشت که این محققان و جامعه علمی آن وقت متوجه ارزش بالای سنگ روزتا برای رمزگشایی نوشته‌های هیروگلیف تمدن مصر شدند.

با ضعیف شدن نیروهای فرانسوی در مصر، بریتانیا برای حفظ نفوذ خود در منطقه به این کشور لشکرکشی کرد و با شرایطی که انتظار می‌رفت، مالکیت اشیا باستانی کشف‌شده به مسئله مهمی در مسیر تقابل دو قدرت استعماری مبدل شد. در سال 1180، ژنرالی فرانسوی به اسم ژاک فرانسوا مِنو که در اسکندریه سرگرم مقاومت در مقابل ارتش بریتانیا بود، برای اطمینان از باقی ماندن سنگ روزتا در مالکیت فرانسوی‌ها، ادعا کرد که این شی جزو اموال شخصی اوست. در کتاب سنگ روزتا اشاره شده که در خلال کشمکش‌های بین فرانسه و بریتانیا در آن وقت، اخبار غیر موثق و تهدیدهایی از اینکه فرانسوی‌ها ترجیح می‌دهند کارهای باستانی مصر را تخریب کنند تا اینکه آن‌ها را به بریتانیا بدهند، وجود داشت.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

نمایی از سمت چپ و راست لوح روزتا؛ نوشته‌های محو قابل‌مشاهده به زبان انگلیسی، به لحظه کسب مالکیت سنگ به وسیله بریتانیا مرتبط می‌شوند.

بالاخره، با امضا توافق‌نامه کاپیتولاسیون اسکندریه (Capitulation of Alexandria) که به فرمانروایی فرانسه بر مصر انتهای داد، وسایل باستانی کشف‌شده به نیروهای بریتانیا تحویل داده شدند. سنگ روزتا هم که به اشتراک این اشیا بود، در بهمن ماه سال 1180 به انگلستان منتقل شد و دو ماه بعد، در موزه بریتانیا قرار گرفت.

رمزگشایی سنگ روزتا

در دوره پادشاهی دودمان بطلمیوسی (Ptolemaic period) زبان یونانی با اسم زبان رسمی و اداری استفاده می‌شد، حروف دموتیک در نگارش‌های روزمره کاربری داشتند و نامه‌های مذهبیون هم به خط هیروگلیف نوشته می‌شدند. باستان‌شناسان با داشتن معلومات اندکی در باب زبان‌های رایج در دوران تولید لوح روزتا، از همان ابتدا اطمینان داشتند که هر سه متن نوشته‌شده حاوی پیغام واحدی به سه زبان مختلف است. بدلیل آنکه تنها حکاکی‌های یونانی قابل ترجمه بودند، اولین قدم برای پرده‌برداری از راز هیروگلیف‌های مصری، رمزگشایی نوشته‌های دموتیک بود. در سال 1181 محققی سوئدی به اسم جی اِچ اَکربلاد (J.H. Akerblad) مقاله‌ای را به چاپ رساند که در آن ترجمه‌ی عده ای از حروف دموتیک از روش مقایسه آن‌ها با زبان قبطی مدرن، معرفی شده بود. دانشمندی انگلیسی به اسم توماس یانگ (Thomas Young) هم بین سال‌های 1193 تا 1197 به تدریج عده ای از نوشته‌های لوح را ترجمه کرد و موفق شد اسم بطلمیوس را به اشتراک حروف بیابد. به علاوه از طرف دیگر، یانگ قادر بود که به معانی قسمت‌هایی از نوشته‌های هیروگلیف پی ببرد، با اینحال کشف قاعده کلی نگارش متون برای ایشان ممکن نبود.

در آن دوران، مصر شناسان باور داشتند که هر هیروگلیف نشان‌دهنده یک کلمه جداست، با اینحال با شرایطی که بعدها آشکار شد، عده ای از هیروگلیف‌ها برای بیان کلمات و یا فرضیه‌ها استفاده شده بودند، همزمان با اینکه عده ای دیگر نشان‌دهنده صداهای همخوان یا هم‌آوا بودند. سمبل‌هایی هم وجود داشتند که هر دو نقش را ایفا می‌کردند و نحوه تلفظ آن‌ها به روش کلمه یا حرف همخوان، به متن بستگی داشت.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

نقاشی ژان-فرانسوا شامپولیون

با شرایطی که در کتاب لوح روزتا به آن اشاره شده، رمزگشایی اصلی به وسیله شامپولیون که در لحظه کشف سنگ تنها 9 سال داشت، انجام شد. ایشان که از برجسته‌ترین کارشناسان مصر باستان بوده و از سن 16 سالگی مقالاتی در باب زبان‌ شناسی مصر قدیم به چاپ رسانده بود، در سال 1193 در طول نامه‌ای به انجمن سلطنتی انگلستان درخواست کرد که قالبی از سنگ روزتا را برای ایشان ارسال کنند، با اینحال به دلیل مساعد نبودن روابط دیپلماتیک بریتانیا و فرانسه در آن وقت، درخواست شامپولیون رد شد و ایشان مجبور بود که با یک ورژن‌ی حکاکی چاپ‌شده، که حروف آن به روشنی قابل‌مشاهده نبودند، به رمزگشایی نوشته‌های سنگ روزتا ادامه دهد.

ولی باید گفت، شامپولیون تسلیم نشد و غیر از بررسی نوشته‌های لوح، متونی که به وسیله باستان شناسان دیگر جمع‌آوری شده بود را هم مرجع قرار داد. ایشان به آهستگی و با در دست داشتن اسامی سلطنتی پادشاهان مصر همراه با متن‌های ذکر شده، کشف کرد که هیروگلیف‌های سنگ روزتا ترکیبی از سمبل‌های معرفِ کلمات و نشانه‌های معرف ِ صداها بودند. در کتاب سنگ روزتا این طور آمده است که به ادعای یکی از اقوام شامپولیون، در روزی که این کشف بزرگ انجام شد شامپولیون بعد از اعلام خبر رمزگشایی به برادرش از هوش رفت و تا پنج روز بعد از این واقعه به هوش نیامد!

ژان-فرانسوا شامپولیون که کشف خود را در 5 مهر 1201 علنی کرد، ده سال بعد در سن 41 سالگی از دنیا رفت.

مکان سنگ روزتا در عصر حاضر

یافته‌های شامپولیون تا وقتی که سنگی شبیه به و با معروفیتی نسبتا کمتر در سال 1245 کشف شد، مسئله بحث و اختلافات علمی بود و به روش صد درصدی مورد تایید قرار نگرفته بود؛ این سنگ که مثل لوح روزتا شامل نوشته‌هایی به زبان‌های یونانی و دموتیک و حروف هیروگلیف بود، بعد از کشف در تانیس (Tanis) مصر به وسیله مصر شناسی پروسیایی به اسم کارل ریچارد لپسیوس موردبررسی قرار گرفت. سنگ تانیس با اسم مرجعی برای کسب اطمینان از صحت ترجمه انجام‌شده از هیروگلیف‌های سنگ روزتا استفاده شد و یافته‌های شامپولیون را تایید کرد؛ سنگ تانیس اکنون در موزه مصر در قاهره نگهداری می‌شود.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

سنگ روزتا در موزه بریتانیا-سال 1364

شور و شوق بازدید از سنگ روزتا که هم‌اکنون در موزه بریتانیا قرار دارد، بازهم ادامه دارد، همزمان با اینکه بررسی‌های علمی هیروگلیف‌های آن مدت‌هاست که متوقف شده است. مدیران مصری هم در چنین موقعیتی وقت یکدفعه، تقاضای بازگشت این لوح به خاک مصر را مطرح می‌کنند. در باب همین مسئله زاهی حواس (Zahi Hawass)، وزیر پیشین باستان‌ شناسی مصر، در بیانه‌ای در سال 1382، چنین اظهار کرده بود:

تمامی اشیا باستانی دزدیده‌شده از مصر باید به جای اصلیشان بازگردانده شوند.

زاهی اعمال دیگری برای بازگرداندن سنگ روزتا به مصر انجام داده بود، با اینحال وقایع مرتبط به انقلاب این کشور در سال 1390 دلیل شده که ایشان از سمتش کنار قرار داده شود. تلاش‌هایی به وسیله باستان شناسانی مصری مانند احمد صالح، که جانشین زاهی شدند هم برای بازگرداندن اشیا باستانی خارج‌شده از مصر صورت گرفت که بروزترین این تلاش‌ها به سال 1393 برمی‌گردد. در چنین شرایطی ست که که با استناد به معلومات منتشرشده از خدمات خبری Cairo Post، موزه بریتانیا با استناد به توافقنامه سال 1349 یونسکو که حق بازپس‌گیری اشیا باستانی خارج‌شده از مصر، قبل از سال 1349 را از این کشور می‌گیرد، درخواست‌های مرتبط به بازگردانی سنگ روزتا را رد می‌کند.

سنگ روزتا ؛ کلید رمزگشایی تمدن مصر باستان 218 ساله شد

سنگ روزتا از سال 1181 در موزه بریتانیا قرار دارد.

اشیا باستانی دیگری که بعد از امضا پیمان سال 1349 به بیرون از مصر قاچاق شده‌اند، به سادگی به این کشور پس فرستاد می‌شوند، با اینحال کارهای باستانی کشف‌شده در دوران استعماری قابل بازپس‌گیری نیستند.

امیدواریم این مقاله مورد استفاده خوانندگان محترم دیجیلند واقع شود. اگر دوست دارید با دوستان خود به اشتراک بگذارید.

منبع